Blog Koksztys
Nieważność testamentu – uwagi ogólne

Jednym ze sposobów dziedziczenia – poza dziedziczeniem ustawowym – jest dziedziczenie na podstawie testamentu. W kodeksie cywilnym uregulowane zostały różne rodzaje testamentu, jednakże bez względu na rodzaj testamentu, każdy testament może być obarczony wadami oświadczenia woli lub nie spełniać określonych wymogów, co w konsekwencji prowadzi do nieważności testamentu.

W kodeksie cywilnym w art. 945 zostały uregulowane skutki prawne testamentu, który posiada wady oświadczenia woli. Zgodnie z art. 945 § 1 k.c., testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony: 1) w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, 2) pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści, 3) pod wpływem groźby. Jako stan wyłączający świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, należy rozumieć np. chorobę psychiczną, niedorozwój umysłowy. Mogą to również być inne zaburzenia, nawet przemijające, takie jak zaburzenia czynności psychicznych, wynikające np. z pozostawania pod wpływem alkoholu, narkotyków, leków itp. Nieważny również jest testament sporządzony w sytuacji kiedy spadkodawca pozostawał pod wpływem błędu, tj. posiadał mylne przekonanie o rzeczywistości, a gdyby go nie posiadał to nie sporządziłby testamentu o określonej treści. Aby ustalić, czy testator, sporządziłby testament o takiej właśnie treści, w sytuacji kiedy nie postrzegałby mylnie rzeczywistości, należy wziąć pod uwagę subiektywne odczucie spadkodawcy oraz jego relacje z ewentualnymi spadkobiercami. Kolejną okolicznością, która prowadzi do nieważności testamentu jest sporządzenie testamentu pod wpływem groźby. Bez znaczenia pozostaje od kogo groźba pochodzi i kogo dotyczy.

Według art. 945 § 2 k.c. na nieważność testamentu z wyżej wymienionych przyczyn nie można się powołać po upływie lat trzech od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie lat dziesięciu od otwarcia spadku.

Wyżej wymienione okoliczności prowadzą do bezwzględnej nieważności testamentu. Ponadto kodeks cywilny przewiduje szereg innych sytuacji w których testament będzie nieważny, np. testament nie został sporządzony osobiście przez spadkodawcę, a przez przedstawiciela. Testament co do zasady będzie nieważny, jeśli nie zostały spełnione – określone przepisami – wymogi formalne sporządzenia testamentu. Testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy, a jeśli zawiera ich więcej również jest nieważny.

Nie zawsze testament będzie nieważny w całości. Może zdarzyć się tak, że z szeregu rozrządzeń zawartych w testamencie, tylko ich część albo jedno będzie nieważne. Nieważnym rozrządzeniem testamentowym, zgodnie z treścią art. 962 k.c., jest rozrządzenie które zostało sporządzone przez spadkodawcę z zastrzeżeniem warunku lub terminu a z okoliczności wynika, że spadkodawca bez takiego zastrzeżenia nie powołałby danego spadkobiercy. Ponadto zgodnie z art. 923 § 1 k.c. małżonek i inne osoby bliskie spadkodawcy, które mieszkały z nim do dnia jego śmierci, są uprawnione do korzystania w ciągu trzech miesięcy od otwarcia spadku z mieszkania i urządzenia domowego w zakresie dotychczasowym. Uprawnienie to przysługuje w/w osobom bez względu na to, czy spadkodawca zamieścił takie rozrządzenie w testamencie, czy nie, natomiast ograniczenie tego uprawnienia albo jego wyłączenie przez spadkodawcę w testamencie jest nieważne.

W przypadku testament ustnego, przy sporządzaniu którego muszą być obecni świadkowie, mamy do czynienia z nieważnością testamentu, jeśli osoby będące świadkami nie spełniają wymogów określonych przepisami. Bowiem art. 956 k.c. stanowi, że świadkiem przy sporządzaniu testamentu nie może być osoba: 1) która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, 2) jest niewidoma, głucha lub niema, 3) która nie może czytać i pisać, 4) która nie włada językiem, w którym spadkodawca sporządza testament, 5) skazana prawomocnie wyrokiem sądowym za fałszywe zeznania.

Powyższe wyliczenie nie jest wyczerpujące, ponieważ przepisy dotyczące testamentów i ich nieważności są dość obszerne i skomplikowane. Mimo to, już na powyższych przykładach widać, w jak wielu sytuacjach możemy mieć do czynienia z nieważnością testamentu. Dlatego też warto, abyśmy mieli świadomość (nie tylko jako spadkodawcy) w jakich okolicznościach nasz testament może być uznany za nieważny i również działając jako uczestnicy postępowania spadkowego, np. nie dopuścić do sytuacji w której spadek trafi do rąk spadkobiercy, który groził spadkodawcy i zmusił go do sporządzenia testamentu o określonej treści.

Katarzyna Staszczyk
Prawnik
Kancelaria Koksztys

Powrót

Kalendarium

Rok 2018

Rok 2017

Rok 2016

Rok 2015

Rok 2014

Rok 2013

Rok 2012